Tết Hạ nguyên là ngày gì, vì sao gọi là Tết cơm mới
Hạ nguyên là ngày rằm tháng Mười âm lịch, tức ngày 15 tháng 10 âm lịch. Theo quan niệm dân gian, sau vụ gặt người nông dân dâng gạo mới lên tổ tiên để tạ ơn trời đất, ông bà đã phù hộ mùa màng. Vì thế ngày này còn mang tên Tết cơm mới hay Tết thường tân, nghĩa là nếm thử thứ mới.
Cái tên cho thấy trọng tâm không nằm ở lễ lạt cầu kỳ mà ở lòng biết ơn với hạt gạo. Đó là lý do mâm cúng của ngày này giản dị, lấy cơm và xôi từ gạo mới làm trung tâm.
Tết Hạ nguyên năm nayDùng thử ngay trên nhanso.netBa ngày rằm lớn: Thượng nguyên, Trung nguyên, Hạ nguyên
Dân gian có ba ngày rằm gắn với ba chữ nguyên. Thượng nguyên là rằm tháng Giêng, Trung nguyên là rằm tháng Bảy, Hạ nguyên là rằm tháng Mười âm lịch. Mỗi ngày mang sắc thái khác nhau: đầu năm cầu bình an, giữa năm có tinh thần báo hiếu và nhớ người đã khuất, cuối năm là lúc tạ ơn mùa màng.
Cả ba đều là ngày theo phong tục, không phải ngày nghỉ lễ chính thức. Vì vậy phần lớn gia đình ở thành phố làm gọn trong buổi tối sau giờ làm hoặc ngày cuối tuần gần nhất.
Mâm cúng cơm mới gồm những gì
Mâm cúng Hạ nguyên không có quy định cứng, mỗi nhà làm theo nếp riêng. Phần chung nhất là những món làm từ gạo mới.
- Cơm, xôi nấu từ gạo nếp, gạo tẻ mới.
- Chè, bánh làm từ gạo mới như bánh dày, bánh trôi.
- Gà luộc, canh, món mặn theo nếp nhà; hoặc mâm chay.
- Hương, hoa, trái cây, trầu cau, nước sạch.
Ở một số vùng nông thôn, người ta còn đem lúa mới và cơm mới ra cúng thần nông, cúng trước ở nhà rồi mới cho người trong nhà dùng. Chi tiết này khác nhau theo làng, nên gia đình bạn cứ theo điều ông bà đã làm.
Ở thành phố, không làm ruộng vẫn có thể mua chút gạo mới về nấu cơm cúng, giữ nếp nhà và kể cho con cháu nghe về phong tục.
Cúng khi nào và cúng thế nào cho gọn
Có thể cúng trong ngày 14 hoặc ngày 15 tháng 10 âm lịch, tùy lúc cả nhà thuận tiện quây quần. Nhiều gia đình kết hợp đi lễ chùa cầu an.
- Dọn dẹp bàn thờ, thay nước, lau bát hương sơ qua.
- Nấu cơm hoặc đồ xôi bằng gạo mới, chuẩn bị thêm một món mặn và một món ngọt.
- Bày lên bàn thờ cùng hoa quả, thắp hương, khấn ngắn gọn bày tỏ lòng biết ơn.
- Hạ lễ khi hương tàn, cả nhà cùng ăn bữa cơm đó.
Lời khấn không cần dài. Chỉ cần nói tên gia chủ, địa chỉ, nêu việc cúng cơm mới tạ ơn tổ tiên và xin bình an cho con cháu. Theo quan niệm dân gian, lòng thành quan trọng hơn mâm cao cỗ đầy.
Nét riêng giữa các vùng
Ở đồng bằng Bắc Bộ, Tết cơm mới gắn với bánh dày, xôi nếp và cốm mới. Ở những miền trồng lúa theo vụ khác, thời điểm thu hoạch có thể lệch, nên cơm mới đôi khi được cúng sớm hay muộn hơn rằm tháng Mười. Một số nơi miền núi gói bánh từ nếp nương, còn nơi khác chú trọng lễ ở đình làng hơn là ở nhà.
Vì vậy đừng thấy lạ nếu nhà bên cạnh làm khác nhà mình. Phong tục sống theo đời sống từng vùng, miễn giữ được ý nghĩa tạ ơn và sum họp.
Các món từ gạo mới cho bữa cơm Hạ nguyên
Nếu muốn bữa cơm Hạ nguyên có chút khác biệt mà không cầu kỳ, hãy để hạt gạo mới làm nhân vật chính. Một số gợi ý cho gia đình nhỏ ở thành phố:
- Nồi cơm gạo mới ăn kèm cá kho, thịt rim, canh rau theo mùa.
- Xôi nếp mới đồ vừa chín tới, ăn với muối vừng hoặc đậu xanh.
- Bánh dày, bánh giầy hay cốm mới nếu mua được ở chợ.
- Chè nếp, chè trôi nước ngọt vừa phải cho cả người lớn tuổi.
- Cháo trắng với dưa muối làm món nhẹ bụng cho bữa tối.
Nếu mua gạo, hãy thử chọn gạo từ vùng quê gia đình mình hoặc nơi quen biết. Nồi cơm đơn giản nhưng thơm dẻo cũng đủ làm bữa cúng thêm ý nghĩa.
Nấu cơm bằng nước vừa đủ, sau khi chín để thêm 10 phút cho hạt gạo nở đều, cơm sẽ dẻo hơn.
Cúng Hạ nguyên khi nhà chật, ở chung cư hoặc đi làm bận
Không phải nhà nào cũng có bàn thờ rộng hay thời gian dài. Chung cư nên bày mâm gọn, thắp ít hương để hạn chế khói và mở cửa sổ cho thoáng; nếu tòa nhà có quy định riêng, dùng đèn điện và hoa tươi cũng được. Người đi làm bận có thể đồ một nắm xôi nhỏ, thêm bát chè và đĩa trái cây là đã đủ lễ.
Người ở xa không có bàn thờ có thể nấu bữa cơm gạo mới, chụp ảnh gửi về cho bố mẹ và gọi điện cùng ăn. Theo quan niệm dân gian, tấm lòng hướng về nguồn cội là điều được trân trọng nhất, nên không cần lo mình làm chưa đủ.
Nhân Tết cơm mới, dạy con về hạt gạo
Tết cơm mới nhắc chúng ta về hạt gạo, món ăn quen thuộc mà ít khi để ý. Gia đình có thể nhân ngày này nấu nồi cơm gạo mới thơm dẻo, ăn chậm rãi, nói chuyện về hạt gạo từ ruộng đến bàn ăn. Đó cũng là cách giáo dục tình yêu lao động cho trẻ.
Nếu có điều kiện về quê, hãy cùng ông bà xem lúa vừa gặt, nghe kể chuyện đồng áng. Những trải nghiệm này khó tìm thấy trong sách vở.
Đừng quên cảm ơn người nông dân; dạy con ăn hết bát cơm, không bỏ thừa.