Gom và phân loại số liệu cả năm
Bắt đầu từ những nguồn bạn có sẵn: sao kê ngân hàng, lịch sử ví điện tử, sổ ghi chép nếu có, tin nhắn biến động số dư. Chia các khoản thu thành lương, thưởng, thu nhập phụ; chia chi tiêu thành nhóm cố định (tiền nhà, điện nước, học phí, bảo hiểm, trả góp) và nhóm biến đổi (ăn uống, đi lại, mua sắm, giải trí, quà biếu).
Nếu năm nay chưa ghi chép gì, lấy ít nhất ba đến sáu tháng gần nhất làm mẫu, tính trung bình rồi nhân lên. Số này không chính xác tuyệt đối nhưng đủ để thấy xu hướng.
Chuẩn bị trước một bảng tính hoặc trang giấy kẻ cột: tháng, khoản thu, chi cố định, chi biến đổi. Có khung sẵn thì cả buổi chỉ còn việc điền số.
Ngân sách gia đìnhDùng thử ngay trên nhanso.netĐọc kết quả: tiền đã đi đâu
Sau khi cộng xong, hãy so tổng thu với tổng chi. Nếu thu lớn hơn chi, phần chênh là khoản bạn đã tiết kiệm được. Nếu chi lớn hơn thu, cần xem phần thiếu được bù từ đâu: tiền tiết kiệm cũ hay khoản vay.
Rồi nhìn xem nhóm nào chiếm nhiều nhất và nhóm nào tăng bất ngờ so với dự tính. Những khoản nhỏ lặp lại như gói đăng ký, cà phê, giao đồ ăn thường cộng lại thành số lớn mà ít ai để ý.
Ví dụ minh họa với số tròn: một gia đình có lương 30 triệu mỗi tháng, thưởng cuối năm 30 triệu. Tổng thu cả năm là 30 x 12 + 30 = 390 triệu. Chi cố định 14 triệu mỗi tháng, tức 168 triệu cả năm; chi biến đổi 11 triệu mỗi tháng, tức 132 triệu. Tổng chi là 168 + 132 = 300 triệu, phần còn lại 390 - 300 = 90 triệu. Tính theo tỷ lệ thì chi cố định chiếm khoảng 43%, chi biến đổi khoảng 34%, phần để lại khoảng 23% tổng thu.
Đừng dùng buổi tổng kết để trách móc nhau. Mục tiêu là nhìn rõ sự thật để cùng điều chỉnh.
Quỹ dự phòng: lớp đệm cho việc bất ngờ
Quỹ dự phòng là khoản tiền để riêng cho việc đột xuất như ốm đau, mất việc, hỏng xe, sửa nhà. Nhiều chuyên gia gợi ý mức tương đương vài tháng chi tiêu thiết yếu của gia đình, nhưng mức phù hợp tùy vào độ ổn định thu nhập và số người phụ thuộc. Người làm hưởng lương cố định, ít người ăn theo có thể cần ít hơn người thu nhập thất thường nuôi nhiều miệng ăn.
Cách tính đơn giản: cộng chi tiêu thiết yếu mỗi tháng gồm ăn, ở, điện nước, học phí, thuốc men và trả nợ tối thiểu, rồi nhân với số tháng bạn muốn bảo vệ. Theo ví dụ minh họa trên, giả sử chi thiết yếu là 18 triệu mỗi tháng thì ba tháng cần 54 triệu, sáu tháng cần 108 triệu.
Nếu hiện có 40 triệu và muốn chạm mốc ba tháng, bạn còn thiếu 54 - 40 = 14 triệu. Mỗi tháng để riêng 3 triệu thì mất 5 tháng (14 chia 3 xấp xỉ 4,7). Hãy để quỹ này ở nơi dễ rút nhưng tách khỏi tài khoản tiêu hằng ngày để khỏi lỡ tay dùng.
Chưa có quỹ cũng không sao. Đặt mốc nhỏ trước, như đủ một tháng chi tiêu, rồi tăng dần.
Dự trù chi tiêu Tết thành một khoản riêng
Hãy tính Tết thành một khoản riêng, đừng để nó nằm lẫn trong chi tiêu hằng tháng, nếu không đến cuối tháng Chạp bạn sẽ thấy ví cạn mà không biết vì sao. Liệt kê các mục thường gặp:
- Thực phẩm, bánh mứt, hoa cây và đồ trang trí.
- Quà biếu ông bà, họ hàng, thầy cô, đồng nghiệp.
- Lì xì cho trẻ nhỏ và biếu cha mẹ.
- Đi lại, vé tàu xe về quê, tiền xăng.
- Mua sắm quần áo cho cả nhà.
- Một khoản nhỏ dự phòng cho phát sinh.
Ví dụ minh họa: thực phẩm, hoa cây 6 triệu; quà biếu 5 triệu; lì xì và biếu cha mẹ 4 triệu; đi lại 3 triệu; quần áo 4 triệu; dự phòng 2 triệu. Tổng là 6 + 5 + 4 + 3 + 4 + 2 = 24 triệu. Nếu thưởng Tết là 30 triệu thì còn dư 6 triệu để bổ sung quỹ dự phòng. Nếu thưởng ít hơn dự trù, hãy cắt từ mục mua sắm hoặc trang trí trước, giữ lại phần dành cho cha mẹ và người thân.
Nhớ rằng thưởng Tết không bắt buộc theo Bộ luật Lao động 2019, do doanh nghiệp quyết định. Vì vậy đừng chi tiêu theo khoản thưởng chưa chắc có; hãy lập ngân sách Tết trước, thưởng về thì coi như phần thêm.
Đặt ngân sách cho năm mới từ số liệu năm cũ
Từ số liệu năm cũ, bạn có thể chia thu nhập năm mới thành ba nhóm lớn: chi thiết yếu, tiết kiệm và dự phòng, và chi cho sở thích. Tỷ lệ cụ thể tùy mỗi nhà, không có công thức chung đúng với tất cả. Nhà đang trả nợ thì phần thiết yếu nặng hơn, nhà đã ổn định có thể dành nhiều hơn cho mục tiêu dài hạn.
Mục tiêu nào đủ rõ để theo được
Hãy đặt một đến ba mục tiêu rõ ràng, ví dụ đủ quỹ dự phòng sáu tháng hoặc trả xong một khoản vay. Mục tiêu có con số và mốc thời gian dễ theo hơn một ý định chung chung kiểu năm nay tiết kiệm hơn.
Cách chia nhỏ: lấy số tiền cần có chia cho số tháng còn lại, ra số phải để riêng mỗi tháng. Nên chuyển khoản tự động ngay sau ngày nhận lương, vì tiền để riêng từ đầu tháng dễ giữ hơn tiền định dành nếu còn dư cuối tháng.
Thói quen nhỏ để theo dõi suốt năm
Chọn một cách ghi chép vừa sức: ứng dụng ghi chi tiêu, bảng tính hay quyển sổ nhỏ. Mỗi tuần dành mười phút nhìn lại, mỗi quý chỉnh một lần. Ghi đều tay quan trọng hơn ghi tỉ mỉ.
Nếu có con, hãy cho các bạn ấy cùng xem một phần bức tranh tài chính của nhà theo độ tuổi, đó là bài học quản lý tiền thực tế nhất.
Bài này không đưa lời khuyên đầu tư. Nếu bạn muốn đầu tư, hãy tìm hiểu kỹ hoặc hỏi người có chuyên môn phù hợp với hoàn cảnh riêng.