10 thiên can, 12 địa chi là những gì
Hệ can chi gồm hai dãy ký hiệu ghép lại với nhau.
- Thiên can: Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý.
- Địa chi: Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi (gắn với 12 con giáp).
Thiên can chỉ có tên, còn địa chi gắn với con vật quen thuộc. Vì thế khi nói "tuổi Ngọ" bạn đang chỉ phần địa chi, còn "tuổi Canh Ngọ" là gọi đủ cả can lẫn chi.
Muốn nhớ thứ tự 12 chi, hãy đọc thuộc theo 12 con giáp: Tý chuột, Sửu trâu, Dần hổ, Mão mèo, Thìn rồng, Tỵ rắn, Ngọ ngựa, Mùi dê, Thân khỉ, Dậu gà, Tuất chó, Hợi lợn.
Đổi ngày âm dươngDùng thử ngay trên nhanso.netVì sao có chu kỳ 60 năm
Ghép lần lượt một can với một chi: Giáp Tý, Ất Sửu, Bính Dần… Vì 10 và 12 có bội chung nhỏ nhất là 60, sau 60 năm cặp can chi lặp lại, gọi là Lục thập hoa giáp. Đó là lý do người 60 tuổi "hết một vòng hoa giáp".
Cách ghép này giống hai bánh răng cùng quay: bánh 10 răng và bánh 12 răng chỉ khớp lại như ban đầu sau 60 bước. Mỗi cặp can chi vì thế xuất hiện đúng một lần trong 60 năm.
Người xưa dùng chu kỳ này để gọi tên năm trước khi có cách đếm liên tục như năm dương lịch. Cũng vì vậy, nhiều sự kiện lịch sử Việt Nam được ghi theo can chi.
Cách tự tính can chi của một năm
Với năm dương lịch, bạn có thể tự tính nhanh. Phần can lấy theo chữ số cuối của năm: 0 Canh, 1 Tân, 2 Nhâm, 3 Quý, 4 Giáp, 5 Ất, 6 Bính, 7 Đinh, 8 Mậu, 9 Kỷ.
Phần chi lấy năm trừ 4, rồi chia cho 12 lấy số dư, đếm theo thứ tự Tý (dư 0), Sửu (1), Dần (2), Mão (3), Thìn (4), Tỵ (5), Ngọ (6), Mùi (7), Thân (8), Dậu (9), Tuất (10), Hợi (11).
- Năm 2027: chữ số cuối 7 nên can là Đinh. Lấy 2027 − 4 = 2023, chia 12 dư 7 nên chi là Mùi. Vậy năm 2027 là năm Đinh Mùi.
- Năm 1990: chữ số cuối 0 nên can là Canh. 1990 − 4 = 1986, chia 12 dư 6 nên chi là Ngọ. Vậy năm 1990 là năm Canh Ngọ.
Cách tính này theo năm dương lịch; người sinh trước Tết âm lịch thì vẫn thuộc năm can chi của năm trước đó.
Âm dương xen kẽ: vì sao chỉ có 60 cặp, không phải 120
Tên năm gồm một thiên can ghép với một địa chi, ví dụ Bính Ngọ, Đinh Mùi, Mậu Thân. Chi cho biết con giáp của năm đó: năm Ngọ ứng với con ngựa, năm Mùi ứng với con dê.
- Can có tính âm dương xen kẽ: Giáp dương, Ất âm, Bính dương, cứ thế tiếp tục.
- Chi cũng xen kẽ âm dương: Tý dương, Sửu âm, Dần dương...
- Vì vậy can dương luôn đi với chi dương, can âm đi với chi âm, nên mới chỉ có 60 cặp thay vì 120.
Hệ quả thực tế: bạn không bao giờ gặp tên như Giáp Sửu hay Ất Tý. Nếu đọc thấy tổ hợp lạ như vậy, nhiều khả năng đã có lỗi chép.
Can chi của tháng, ngày và giờ
Không chỉ năm, tháng, ngày và giờ cũng có tên can chi. Ngày cứ 60 ngày thì lặp lại một vòng, còn mỗi ngày được chia thành 12 canh giờ, mỗi canh giờ ứng với một địa chi, kéo dài hai tiếng. Ví dụ giờ Tý là từ 23 giờ đến 1 giờ sáng.
Bốn thứ ấy gộp lại thành bốn trụ gồm năm, tháng, ngày, giờ, tức tám chữ trong bát tự. Hiểu được điều này, bạn sẽ dễ đọc các bảng lịch vạn sự, lá số tử vi và bát tự.
Khi tra cứu, các công cụ trên nhanso.net đã tự quy đổi ngày dương sang can chi nên bạn không phải tính tay.
Can chi dùng vào những việc gì
Can chi dùng để gọi tên năm âm lịch, tính tuổi theo phong tục, xem ngày và trong tử vi, bát tự. Mỗi cặp can chi còn gắn với một mệnh nạp âm như Hải Trung Kim, Lư Trung Hỏa.
- Gọi tên năm: năm Đinh Mùi, năm Bính Ngọ.
- Gọi tuổi: tuổi Giáp Tý, tuổi Quý Hợi.
- Xem mệnh nạp âm: Giáp Tý và Ất Sửu cùng thuộc mệnh Hải Trung Kim.
- Xem ngày giờ: mỗi ngày mang một can chi để đối chiếu với tuổi gia chủ.
Phần xem tuổi, xem ngày thuộc quan niệm dân gian. Cách hiểu thực tế nhất là coi chúng như một nền văn hóa lâu đời để tham khảo, thay vì nguyên tắc bắt buộc.
Ví dụ tra cứu: người sinh đầu năm dương lịch
Một người sinh ngày 20/1/1991 dương lịch hỏi mình tuổi gì. Năm dương lịch 1991 có chữ số cuối là 1 nên can là Tân, và 1991 − 4 = 1987, chia 12 dư 7 nên chi là Mùi, ra năm Tân Mùi. Nhưng ngày 20/1/1991 chưa tới Tết âm lịch, nên người ấy vẫn thuộc năm trước đó, là Canh Ngọ.
Nghĩa là tuổi can chi đổi vào Tết âm lịch chứ không đổi vào 1/1 dương lịch. Đây là lỗi tính phổ biến nhất của người sinh tháng 1 hoặc tháng 2.
Ngược lại, năm Đinh Mùi 2027 bắt đầu từ mùng 1 Tết, thứ Bảy 6/2/2027. Những ngày trước đó, từ 1/1 đến 5/2/2027, vẫn thuộc năm Bính Ngọ.
Những nhầm lẫn hay gặp về can chi
Vài điểm sau giúp bạn đọc can chi đỡ nhầm.
- Nhầm con giáp với mệnh: con giáp chỉ là phần chi, còn mệnh nạp âm do cả can lẫn chi quyết định.
- Nhầm Mão là mèo hay thỏ: Việt Nam quen nói mèo, Trung Quốc nói thỏ, cả hai chỉ cùng một chi.
- Nhầm năm sinh theo dương lịch với năm can chi, nhất là người sinh trước Tết.
- Cho rằng cùng tuổi thì giống nhau: cùng con giáp nhưng khác can thì mệnh và cách đọc tử vi có thể khác.