Can chi là gì? 10 thiên can, 12 địa chi và chu kỳ 60 năm

Khi nói "năm Đinh Mùi" hay "tuổi Quý Hợi", ta đang dùng hệ can chi, cách đếm năm, tháng, ngày, giờ lâu đời của Á Đông. Bài này giải thích hệ can chi từ gốc, cách ghép 60 cặp, cách tự tính can chi của một năm và những chỗ hay bị nhầm.

6 phút đọc · Lịch, ngũ hành, văn hóa · Cẩm nang nhanso.net

10 thiên can, 12 địa chi là những gì

Hệ can chi gồm hai dãy ký hiệu ghép lại với nhau.

  • Thiên can: Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý.
  • Địa chi: Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi (gắn với 12 con giáp).

Thiên can chỉ có tên, còn địa chi gắn với con vật quen thuộc. Vì thế khi nói "tuổi Ngọ" bạn đang chỉ phần địa chi, còn "tuổi Canh Ngọ" là gọi đủ cả can lẫn chi.

Muốn nhớ thứ tự 12 chi, hãy đọc thuộc theo 12 con giáp: Tý chuột, Sửu trâu, Dần hổ, Mão mèo, Thìn rồng, Tỵ rắn, Ngọ ngựa, Mùi dê, Thân khỉ, Dậu gà, Tuất chó, Hợi lợn.

Đổi ngày âm dươngDùng thử ngay trên nhanso.net

Vì sao có chu kỳ 60 năm

Ghép lần lượt một can với một chi: Giáp Tý, Ất Sửu, Bính Dần… Vì 10 và 12 có bội chung nhỏ nhất là 60, sau 60 năm cặp can chi lặp lại, gọi là Lục thập hoa giáp. Đó là lý do người 60 tuổi "hết một vòng hoa giáp".

Cách ghép này giống hai bánh răng cùng quay: bánh 10 răng và bánh 12 răng chỉ khớp lại như ban đầu sau 60 bước. Mỗi cặp can chi vì thế xuất hiện đúng một lần trong 60 năm.

Người xưa dùng chu kỳ này để gọi tên năm trước khi có cách đếm liên tục như năm dương lịch. Cũng vì vậy, nhiều sự kiện lịch sử Việt Nam được ghi theo can chi.

Cách tự tính can chi của một năm

Với năm dương lịch, bạn có thể tự tính nhanh. Phần can lấy theo chữ số cuối của năm: 0 Canh, 1 Tân, 2 Nhâm, 3 Quý, 4 Giáp, 5 Ất, 6 Bính, 7 Đinh, 8 Mậu, 9 Kỷ.

Phần chi lấy năm trừ 4, rồi chia cho 12 lấy số dư, đếm theo thứ tự Tý (dư 0), Sửu (1), Dần (2), Mão (3), Thìn (4), Tỵ (5), Ngọ (6), Mùi (7), Thân (8), Dậu (9), Tuất (10), Hợi (11).

  • Năm 2027: chữ số cuối 7 nên can là Đinh. Lấy 2027 − 4 = 2023, chia 12 dư 7 nên chi là Mùi. Vậy năm 2027 là năm Đinh Mùi.
  • Năm 1990: chữ số cuối 0 nên can là Canh. 1990 − 4 = 1986, chia 12 dư 6 nên chi là Ngọ. Vậy năm 1990 là năm Canh Ngọ.

Cách tính này theo năm dương lịch; người sinh trước Tết âm lịch thì vẫn thuộc năm can chi của năm trước đó.

Âm dương xen kẽ: vì sao chỉ có 60 cặp, không phải 120

Tên năm gồm một thiên can ghép với một địa chi, ví dụ Bính Ngọ, Đinh Mùi, Mậu Thân. Chi cho biết con giáp của năm đó: năm Ngọ ứng với con ngựa, năm Mùi ứng với con dê.

  • Can có tính âm dương xen kẽ: Giáp dương, Ất âm, Bính dương, cứ thế tiếp tục.
  • Chi cũng xen kẽ âm dương: Tý dương, Sửu âm, Dần dương...
  • Vì vậy can dương luôn đi với chi dương, can âm đi với chi âm, nên mới chỉ có 60 cặp thay vì 120.

Hệ quả thực tế: bạn không bao giờ gặp tên như Giáp Sửu hay Ất Tý. Nếu đọc thấy tổ hợp lạ như vậy, nhiều khả năng đã có lỗi chép.

Can chi của tháng, ngày và giờ

Không chỉ năm, tháng, ngày và giờ cũng có tên can chi. Ngày cứ 60 ngày thì lặp lại một vòng, còn mỗi ngày được chia thành 12 canh giờ, mỗi canh giờ ứng với một địa chi, kéo dài hai tiếng. Ví dụ giờ Tý là từ 23 giờ đến 1 giờ sáng.

Bốn thứ ấy gộp lại thành bốn trụ gồm năm, tháng, ngày, giờ, tức tám chữ trong bát tự. Hiểu được điều này, bạn sẽ dễ đọc các bảng lịch vạn sự, lá số tử vi và bát tự.

Khi tra cứu, các công cụ trên nhanso.net đã tự quy đổi ngày dương sang can chi nên bạn không phải tính tay.

Can chi dùng vào những việc gì

Can chi dùng để gọi tên năm âm lịch, tính tuổi theo phong tục, xem ngày và trong tử vi, bát tự. Mỗi cặp can chi còn gắn với một mệnh nạp âm như Hải Trung Kim, Lư Trung Hỏa.

  • Gọi tên năm: năm Đinh Mùi, năm Bính Ngọ.
  • Gọi tuổi: tuổi Giáp Tý, tuổi Quý Hợi.
  • Xem mệnh nạp âm: Giáp Tý và Ất Sửu cùng thuộc mệnh Hải Trung Kim.
  • Xem ngày giờ: mỗi ngày mang một can chi để đối chiếu với tuổi gia chủ.

Phần xem tuổi, xem ngày thuộc quan niệm dân gian. Cách hiểu thực tế nhất là coi chúng như một nền văn hóa lâu đời để tham khảo, thay vì nguyên tắc bắt buộc.

Ví dụ tra cứu: người sinh đầu năm dương lịch

Một người sinh ngày 20/1/1991 dương lịch hỏi mình tuổi gì. Năm dương lịch 1991 có chữ số cuối là 1 nên can là Tân, và 1991 − 4 = 1987, chia 12 dư 7 nên chi là Mùi, ra năm Tân Mùi. Nhưng ngày 20/1/1991 chưa tới Tết âm lịch, nên người ấy vẫn thuộc năm trước đó, là Canh Ngọ.

Nghĩa là tuổi can chi đổi vào Tết âm lịch chứ không đổi vào 1/1 dương lịch. Đây là lỗi tính phổ biến nhất của người sinh tháng 1 hoặc tháng 2.

Ngược lại, năm Đinh Mùi 2027 bắt đầu từ mùng 1 Tết, thứ Bảy 6/2/2027. Những ngày trước đó, từ 1/1 đến 5/2/2027, vẫn thuộc năm Bính Ngọ.

Những nhầm lẫn hay gặp về can chi

Vài điểm sau giúp bạn đọc can chi đỡ nhầm.

  • Nhầm con giáp với mệnh: con giáp chỉ là phần chi, còn mệnh nạp âm do cả can lẫn chi quyết định.
  • Nhầm Mão là mèo hay thỏ: Việt Nam quen nói mèo, Trung Quốc nói thỏ, cả hai chỉ cùng một chi.
  • Nhầm năm sinh theo dương lịch với năm can chi, nhất là người sinh trước Tết.
  • Cho rằng cùng tuổi thì giống nhau: cùng con giáp nhưng khác can thì mệnh và cách đọc tử vi có thể khác.

Hỏi đáp

Năm 2027 là năm can chi gì?

Năm 2027 là năm Đinh Mùi (tính từ Tết Nguyên đán 2027, tức mùng 1 Tết thứ Bảy 6/2/2027).

Sinh tháng 1 dương lịch thì tuổi can chi tính thế nào?

Tuổi can chi đổi vào Tết âm lịch; người sinh trước Tết thuộc năm can chi trước đó.

Vì sao người Việt nói con mèo còn người Trung Quốc nói con thỏ ở năm Mão?

Đây là điểm khác nhau trong cách gọi dân gian: Việt Nam quen dùng con mèo cho chi Mão, còn Trung Quốc dùng con thỏ. Cả hai chỉ cùng một chi trong hệ địa chi, chỉ khác con vật đại diện.

Lục thập hoa giáp là gì?

Là chu kỳ 60 cặp can chi, từ Giáp Tý đến Quý Hợi. Sau 60 năm cặp can chi lặp lại, nên người sống đủ 60 tuổi âm lịch được gọi là tròn một vòng hoa giáp.

Vì sao không có tuổi Giáp Sửu?

Vì can dương chỉ ghép với chi dương, can âm với chi âm. Giáp là can dương còn Sửu là chi âm nên không ghép với nhau, đó là lý do chỉ có 60 cặp.

Cùng con giáp thì có cùng mệnh không?

Không nhất thiết. Mệnh nạp âm phụ thuộc cả can lẫn chi, nên hai người cùng tuổi Ngọ nhưng khác can có thể khác mệnh.

Có thể tính can chi của ngày được không?

Có, nhưng phải dùng bảng hoặc công cụ vì chu kỳ ngày là 60 ngày và cần mốc ban đầu. Cách đơn giản là xem trang âm lịch của ngày đó trên nhanso.net.

Thấy hữu ích? Gửi trang này cho người thân, bạn bè.

Facebook

Chia sẻ trang này

Ảnh xem trước: Can chi là gì: 10 thiên can, 12 địa chi, chu kỳ 60 năm
nhanso.net Can chi là gì: 10 thiên can, 12 địa chi, chu kỳ 60 năm Can chi là gì: 10 thiên can, 12 địa chi ghép thành 60 cặp Lục thập hoa giáp, cách tính can chi năm sinh, âm dương xen kẽ, can chi của ngày và giờ, kèm…